De nazi controverse in Engeland

Engeland en Duitsland zorgden door hun tumultueuze geschiedenis al voor veel memorabele voetbalduels. Daarbij staat de laatste ontmoeting op het WK nog in het geheugen gegrift. Vlak voordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak, speelden de twee teams echter ook al tegen elkaar. In Engeland. Vriendschappelijk. In het stadion van Tottenham Hotspur, op White Hart Lane, in de joodse buurt van Londen, wapperde de swastikavlag van Nazi-Duitsland in 1935 fier. Sport werd hier voor het eerst in Engeland een propagandamiddel. Het verhaal van een interlandrivaliteit met onderliggende betekenis.

Londen, 4 december 1935. Het stadion van Tottenham Hotspur ligt er in een puike staat bij. Het is een van de grootste en modernste stadions van Engeland, en daarom het decor van deze vriendschappelijke wedstrijd. Een wedstrijd tussen de voetbalprofs uit Engeland en de amateurs uit Nazi-Duitsland. Hoewel het Duitse voetbal in de lift zat, duurde het tot 1963 voordat er een heuse profliga kwam, aanzienlijk later dan andere grote Europese landen. Het krachtsverschil in dit duel zou dus evident moeten zijn, zeker gezien de eerdere uitslagen van 8-0 en 9-0 die het Engelse team behaalde tegen een combinatie-elftal van Oostenrijkers en Duitsers in de vroege jaren van de 20e eeuw. Maar dit was niet zomaar een interland.

De dood van prinses Victoria een dag eerder was een schok voor de monarchistische bevolking van Engeland. Het was tevens het enige feit dat verhinderde dat de swastikavlag van Nazi-Duitsland bovenin de mast van White Hart Lane wapperde. Hetzelfde White Hart Lane stadion in Londen, dat zich nadien zo nadrukkelijk zou identificeren met de joodse gemeenschap van de stad. Spurs-supporters noemen zichzelf niet zomaar ‘yids’ (joden).

Toch stond de wedstrijd onder hoogspanning. Vanaf de dag dat het duel tussen Engeland en Duitsland aangekondigd werd in de Times, op 8 oktober 1935, werden joodse krachten gebundeld en linkse partijen gemobiliseerd om de Engelse voetbalbond ervan te overtuigen om de Duitsers te boycotten. Twee jaar geleden was Adolf Hitler aan de macht gekomen in Duitsland, iemand die niet alleen korte metten wilde maken met het Britse imperialisme, maar ook met de joodse bevolking.

Aanloop

Op 27 november, ruim een maand voor de speeldatum van de interland, organiseerden vakbonden een congres gericht aan de minister van Buitenlandse Zaken. Het was wederom een verzoek om de interland af te gelasten. De straten van Londen zouden een theater worden voor nazi’s, die op die manier vrij waren om hun symbolen weer te geven. Dat zou weer kunnen leiden tot misvattingen op internationaal niveau, wanneer Engeland zo nadrukkelijk zou heulen met nationaal-socialistische ideeën.

Er ontstond een felle polemiek, een tweespalt tussen de bevolking. De partijen die dicht bij de nazi-ideologie van Adolf Hitler en consorten stonden, hadden een warm onthaal voorbereid voor de Duitse ploeg. Op 2 december landde hun vlucht vanuit Rotterdam in Croydon, waarna de Duitsers werden onthaald in stijl, compleet met fascistische groeten en nazi-symbolen. Ondertussen maakte een delegatie van de vakbeweging zich nog steeds sterk voor het verbieden van de interland. Zij richtten zich hierbij tot Sir John Simon, staatssecretaris. Simon was na hevige overwegingen tot het besluit gekomen dat de interland een particulier initiatief van de Engelse voetbalbond was, en hij zag daardoor geen reden om het duel niet te laten spelen.

De voetbalbond wilde bij monde van Sir Stanley Rous, secretaris, sport volledig gescheiden houden van politieke belangen. Een dag voor de wedstrijd was er echter een anti-nazi betoging in de buurt van het stadion, een indicatie dat ook politieke belangen van deze voetbalwedstrijd de gemoederen flink bezighielden. Daardoor moest de Londense politie een speciaal plan bedenken om alles in goede banen te leiden. Immers, de Duitsers zouden met 10.000 man aan supporters de sprong wagen naar White Hart Lane. Tezamen met 50.000 Engelsen kon dat best wel eens tot gespannen situaties leiden, ondanks dat dit ver voor de tijd van hooliganisme was.

Voorafgaand aan het duel hadden de Engelse spelers de opdracht gekregen om beide volksliederen aan te horen terwijl ze de Hitler-groet brachten. Ze gehoorzaamden enkel bij het Duitse volkslied. White Hart Lane was die dag, net als vele andere sportevenementen in die tijd, voor even een nationaal-socialistisch propagandamiddel.

Een gevecht om de bal op White Hart Lane

Sportief
De partij zelf was niet zo enerverend als gehoopt. Engeland won makkelijk met 3-0, en er waren nauwelijks incidenten te bespeuren. De krant ‘The Observer’ schreef daarover het volgende: “Zo ridderlijk en zo sportief als de Engelsen en Duitsers met elkaar omgingen op het veld, deed zelfs de oudste oorlogsveteranen vergeten dat er op dat moment belangrijke politieke ontwikkelingen op het spel stonden.”

Na het duel hadden de twee delegaties van de voetbalbonden een diner in Hotel Victoria. Toen vond tevens de enige negatieve bijklank van het evenement plaats. Op het station met dezelfde naam werden zeven Britten opgepakt, doordat zij slaags waren geraakt met Duitsers die vanuit Londen hun boot in Dover wilden halen.

Hoewel de commotie om de interland van tevoren groot was, liep het geheel dus met een sisser af. Het was echter wel de eerste nadrukkelijke flirt van Engeland met nationaal-socialistisch gedachtengoed. Op zo’n nationale schaal was dit tot dan toe nog niet voorgekomen. De situatie wekte dan ook terecht zorgen, want waar zou de natie op af koersen als dit soort denkbeelden toe werden gelaten?

Te vriend houden

Drie jaar later, in 1938, kwam er een terugwedstrijd. Engeland ging op bezoek in Berlijn, en won wederom, dit keer met 3-6. De Engelse spelers werden echter op de gevoelige plaat gezet toen zij voor de tribune met hoge functionarissen de nazi-groet brachten. Onder andere Goebbels, Göring, Hess, Ribbentrop, Tschammer en Osten waren te herkennen. Deze foto doet de Britten nog altijd blozen.

De bewuste Engelse nazi-foto

Het was niet vrijwillig. Kort voor het betreden van het veld werden de Engelse spelers wederom opgedragen om de nazi-groet te brengen tijdens het spelen van de beide volksliederen, een tafereel waardoor de 115.000 toeschouwers in de Duitse hoofdstad wild werden van enthousiasme. Die beslissing kwam van de Britse ambassadeur in Berlijn, Neville Henderson, die bang was om Hitler voor het hoofd te stoten. Vanzelfsprekend werd de beslissing bij de Engelsen met verontwaardiging ontvangen. Vooral de Britse pers reageerde zich af op het feit dat de Engelsen zich overmatig ondergeschikt zouden maken aan Hitler.

In 2003 berichtte de BBC dat het saluut van de Engelse spelers bedoeld was om te laten zien dat “Duitsland, dat twee maanden eerder Oostenrijk geannexeerd had, geen pariastaat was. De vriendschappelijke wedstrijd hielp de Britse premier Neville Chamberlain in zijn ‘Peace for our time’ deal met Hitler. Die deal, die inhield dat de Duitsers en Engelsen voorlopig de vrede zouden bewaren, zou een mogelijke nieuwe oorlog moeten voorkomen.

Zoals de geschiedenis ons nu leert, negeerden de Duitsers dit schijnverdrag onmiddellijk. Ze vielen Tsjechië binnen één dag na de officiële overeenkomst, toen de inkt op het papier nauwelijks was opgedroogd. Voor de Duitsers was deze interland geen vriendschappelijke aangelegenheid. De Duitse schrijver Ulrich Linder is ervan overtuigd dat het een heel ander doel had: “Verliezen van Engeland in een vriendschappelijk duel had geen waarde voor Duitsland. Iedereen verloor van ze in die tijd, omdat zij al langere tijd professionele voetballers hadden. Voor Hitler was het propaganda effect van die interland van veel grotere waarde. Het toonde aan de bevolking van Duitsland dat de Engelsen bang waren.”

Voorbeeld
Het was een wijze les voor de Britse voetbalbond. Politieke motieven werden in 1935 moedwillig genegeerd ten faveure van het sportieve aspect. In 1938 waren diezelfde politieke belangen de reden van het überhaupt organiseren van de interland. De voetbalbond zal zich nadien nog vaak voor het hoofd geslagen hebben, waarom ze in 1935 niet luisterden naar de protesten.

Deze twee interlands tonen daarnaast een opmerkelijke verschuiving in de maatschappij. Niet alleen zijn ze illustraties van de veranderde betekenis van sport in de maatschappij, ook zijn ze voorbeelden van de manier waarop sport een middel kan zijn om politieke situaties te betrekken in het dagelijks leven. De Engelsen ondervonden dat op harde wijze. De Duitsers, onder leiding van Adolf Hitler, wisten dat natuurlijk allang.

Dit artikel maakt deel uit van een reeks artikelen die de thema’s voetbal en oorlog met elkaar linken en waarin ingegaan wordt op diverse belangrijke historische gebeurtenissen met een voetbalrandje. Kijk hier voor andere artikelen met dit thema.

Foto’s die gebruikt zijn in dit artikel zijn uitsluitend bedoeld ter ondersteuning en visualisatie van een historische gebeurtenis. Wanneer het gebruik van deze foto’s niet gewenst is door de eigenaar, neemt u dan contact met ons op.

About Gino van Montfort

Gino is hoofdredacteur en mede-oprichter van Catenaccio. Hij is al van kinds af aan voor Feyenoord, maar laat in zijn artikelen vooral een merkwaardige interesse zien in clubs, spelers en verhalen uit Zuid-Amerika. Oh, en nu Feyenoord het wat minder doet, hoor je hem vooral over zijn andere grote liefde: Real Madrid. Volg Gino op Twitter | Meer artikelen van Gino