Voetbal en Boban maakten Kroatië onafhankelijk

In de afgelopen 25 jaar zijn er vele controverses in de sport geweest. Meestal zijn deze controverses te wijten aan het competitieve karakter van sport. Echter, een paar keer is het voorgekomen dat sport haar eigen niche oversteeg, doordat het verweven was met andere delen van de samenleving.

Recentelijk is sport uitgegroeid tot een grote economische factor, die zelfs politieke debatten teweeg brengt. Deze verschuiving is er mede de oorzaak van dat sport ook van grote politieke invloed kan zijn op landen, regio’s en gemeenten. In sommige gevallen zou sport de katalysator zijn geweest van cruciale keerpunten en momenten in de wereldgeschiedenis. Zo ook in Kroatië. Het is het verhaal van Zvonimir Boban, of hoe volgens hedendaagse folklore een voetbalwedstrijd de Kroatische onafhankelijkheidsoorlog inluidde.

Boban deelt uit. Foto via Milanobsession, maker onbekend

13 mei 1990. De Kroatische roep om onafhankelijkheid was nog nooit zo luid in die regio van Joegoslavië, dankzij de overwinning van de Kroatische nationalisten in de eerste echte verkiezingen in meer dan 50 jaar. Het communisme werd verdrongen. Politiek lag Joegoslavië allang op zijn gat, het land worstelde met zichzelf en met zijn identiteit. In de jaren voorafgaand aan de gebeurtenissen van 1990, stonden een aantal in Servië geboren politici, historici en andere publieke figuren aan de wieg van het idee van geografische segregatie in het gebied dat nu Kroatië is. Zij overtuigden de massa en creëerden een ietwat fascistische roep om nationalisme. Dat deden ze door te schrijven, omdat dit toentertijd nog steeds een van de meest krachtige media was voor de verspreiding van propagandistische ideeën. Die verspreiding leidde tot het eerste protest van een Kroatische nationale beweging in de late jaren ’60 en ’70, beter bekend als de Kroatische lente. De beweging kreeg een ferme voet aan de grond door middel van studentenorganisaties.

Zelfde truc

Een van de belangrijkste personen in deze tijden was Franjo Tudjman. Hij was een generaal in het leger tijdens de Joegoslavische oorlog. Daarna werd hij historicus en een trots nationalist, die het communistische gedachtegoed verachtte. Tudjman schreef verschillende artikelen die de socialistische instelling bekritiseerden, en kreeg door zijn publicaties een grote aanhang. Zijn belangrijkste boek heette ‘Grote ideeën en kleine landen’, dat uiteindelijk een monografie werd over de politieke geschiedenis binnen het Joegoslavisch gebied. Het boek probeerde de tekortkomingen en conflicten van de socialistische overheld binnen Joegoslavië te laten zien. Als een trots man met leidinggevende kwaliteiten, die voortvloeiden uit zijn tijd in het leger, was Tudjman er als de kippen bij om in de lamgelegde natie de meest bekende publieke figuur te worden. Hij heeft zijn Kroatische soortgenoten geïnspireerd op een manier die vergelijkbaar is met de manier waarop belangrijke historische figuren zoals Lenin, Stalin, Mao Ze Dong en Hitler hun meute onderwierpen, puur bestuurlijk gezien. Dat brengt een wat merkwaardig debat over Tudjman teweeg: Waarom zou hij bewust kiezen voor dezelfde tactiek als historische socialistische figuren, terwijl hij zich probeert af te zetten van het socialisme en die normen en waarden?

Franjo Tudjman, foto van Rijekadanas.com

Het lijkt erop dat de sociaal-culturele en economische toestand van het land Joegoslavië, maar ook de sterk beïnvloedbare aard van het Kroatische volk destijds geleid heeft tot de tactiekkeuze van Tudjman. Joegoslavië was in die tijd net zoals Duitsland na de Eerste Wereldoorlog. Het was een land met economische onrust, wanhopig op zoek naar manieren om uit het dal te klimmen dat het zelf gegraven had door de essentiële communistische herstructurering na de Tweede Wereldoorlog. Het volk was ongelukkig doordat de rooskleurige propagandistische verhalen over gelijke verdeling van rijkdom en overheidssteun opgesmukte luchtkastelen waren van een regering die alleen in staat was om zichzelf te verrijken, en de massa links liet liggen. De Kroatische nationalisten hadden genoeg van de gevestigde orde, en hoopten dat een revolutie de bestaande problemen kon verhelpen, en zodoende de weg vrij kon maken naar economische groei en sociaal-culturele acceptatie.

Sport als politiek vehikel

Tijdens de late jaren ’80 en vroege jaren ’90 wendden veel Serviërs zich tot sport als een uitlaatklep voor hun groeiende ontevredenheid. Sportclubs waren een van de weinige onderdelen van de maatschappij die, hoewel vaak opgericht door socialistische partijen, aanhangers hadden in iedere laag van de bevolking. Dat heeft veel te maken met het feit dat het beeld van de sport een transcendent iets is, sport overschrijdt alle karakteristieken van ongelijkheid. Daarnaast heerste toen de overtuiging dat sportteams de perfecte manier waren om politieke overtuigingen te onderstrepen, zo ook de nationalistische overtuigingen. Al sinds de Grieken is de mens gefascineerd door de combinatie van politiek en sport. Vooral voetbalclubs hadden en hebben meer dan eens een aanzienlijke politieke inslag. Zo is er SS Lazio Roma van dictator Mussolini, Dynamo Kiev als broederlijk symbool tegen de Duitse overheersing, Real Madrid als speelbal van dictator Franco en FC Barcelona als symbool voor Catalaanse onafhankelijkheid.

De rellen

Twee grote voetbalclubs in Joegoslavië waren ook boegbeelden van politieke overtuigingen. Aan de ene kant was er Dinamo Zagreb, een trotse club, opgericht door socialisten, maar in die tijd veranderd naar een symbool van Kroatisch nationalisme en Franjo Tudjman. Aan de andere kant was er Rode Ster Belgrado, gesteund door Servische, socialistische nationalisten. Deze twee teams stonden op de inmiddels beruchte 13 mei tegenover elkaar in een onvervalste derby in de Joegoslavische voetbalcompetitie. Het moest een strijd worden om eer, om glorie, en om politieke overtuiging. De wedstrijd is echter nooit gespeeld.

Meegereisde fans van Rode Ster werden gesteund door een grote groep van de Servische Vrijwillige Garde, een onofficieel en uiterst gewelddadig militair eskader onder leiding van de beruchte Servische militaire leider en oorlogsmisdadiger Arkan, de rechterhand van Joegoslavisch leider Slobodan Milosevic. Sommigen zeggen dat het Milosevic zelf was die Arkan had opgedragen om een voorbeeld te stellen in Zagreb, om de stad doelbewust op stelten te zetten om zo de nationalistische gevoelens van de Kroatische bevolking de kop in te drukken.

Arkan, de gevreesde militieleider, foto van Bad Politics

Daarom plunderden de mannen van Arkan het faciliterende Zagreb. De ravage in de straten veroorzaakte een ongeëvenaarde vijandigheid in het stadion. Toen fans van Rode Ster geprovoceerd werden door met stenen en puin gooiende Dinamo-fans, brak de hel pas echt los. De uitsupporters wisten uit hun vak te komen, klommen over reclamehorden en gingen de confrontatie aan met de thuisaanhang. Een hevige vechtpartij volge, waarin een groot aantal fans en politieagenten gewond raakte, door steekwapens, gebroken stoelen en andere materialen.

De spelers van Dinamo, waaronder aanvoerder en ster Zvonimir Boban, stonden in het midden van de rellen. Zij zagen fans die voor hun ogen in elkaar werden geslagen. Aanvoerder Boban zag een politieman een supporter van zijn club aanvallen met een stok, en reageerde. Hij plantte een karatetrap tegen het lijf van de agent. Onmiddellijk daarna werd Boban beschermd tegen verdere schade door de harde kern van Dinamo, die optraden als zijn bodyguards zolang de schermutselingen duurden.

Internationale erkenning

Wat Boban niet wist, was dat zijn daad uiteindelijk zou uitgroeien tot een symbool van Kroatisch nationalisme. Hij kreeg bovendien een reputatie als nationale held en als internationaal bekend politiek figuur. Er wordt door Kroaten algemeen aangenomen dat de groeiende woede en opstand tegen het bestaande regime tot een hoogtepunt kwam op die bewuste dag in het Maksimir-stadion in Zagreb, waarop Boban als Kroatische nationalist zijn onvrede toonde aan de gevestigde orde. De voetballer zei later over zijn daad: “Hier was ik, een publiek gezicht dat bereid was om zijn leven, zijn carrière en alles wat hem roem had gebracht op het spel te zetten, allemaal omwille van één doel, één ideaal, het Kroatische ideaal.” De internationale media-aandacht die het sportevenement krijgt, was het eerste internationale geluid dat de situatie in Joegoslavië maakte.

Wat volgde was en is de nog steeds aanhoudende verslechtering van de situatie in de Joegoslavische Republiek, die tot nu toe het leven heeft gekost aan meer dan 200.000 mensen. Het was tevens de katalysator voor een aantal andere nationalistische bewegingen, met de meest recente in Kosovo, een gebied dat nog steeds te boek staat als zeer onrustig. Aan het einde van de Kroatische oorlog, in 1995, werd in het gebied dat nu Kroatië is de onafhankelijkheid verklaard en werd het gebied officieel erkend als land, zij het met de tussenkomst van de Verenigde Naties.

Parallellen voor en na het communisme

Aan het einde van de bloederige onafhankelijkheidsoorlog trokken Tudjman en de zijnen aan het langste eind. De prijs die zij daarvoor moesten betalen, was echter hoog. Er waren een groot aantal slachtoffers aan beide kanten, en alle gruwelijkheid die gepaard gaat met oorlog voeren werd uitvoerig in beeld gebracht door de internationale media. Massagraven, executies, marteling en andere misdaden tegen de menselijkheid waren schering en inslag in het gebied.

De begraafplaats van Vukovar, foto van Croatia.org

Die incidenten, waarvoor een aantal kopstukken vandaag de dag nog terecht staat, lieten veel buitenstaanders twijfelen aan de methoden die werden gebruikt om onafhankelijkheid te bewerkstelligen. De Kroaten hadden daar echter wel begrip voor. Het waren, zoals Boban treffend zei, handelingen die nodig waren om hun vrijheid als natie te verkrijgen, en om de sociaal-culturele en economische toestand van het land te ontwikkelen en in stand te houden. Volgens de sociale en economische statistieken hebben ze alle recht om dat te beweren. Kroatië is opgebloeid sinds de onafhankelijkheid.

Echter, de huidige explosieve situatie in de Balkan-regio, die mede veroorzaakt is door deze onafhankelijkheidsoorlog, heeft geleid tot een enorme toename van emigranten. Hierdoor is het gebied van het voormalige Joegoslavië vrijwel verstoken van toekomstperspectief. De situatie is daardoor erg vergelijkbaar met de toestand van het land voordat de revolutionaire beweging begon, na de Tweede Wereldoorlog. Terwijl Kroatië de vruchten plukt van de onafhankelijkheid, onder andere door economische groei, bevinden andere landen uit voormalig Joegoslavië, zoals Bosnië-Herzegovina en Montenegro zich ver onder de armoedegrens. Dat staat in schril contrast met de economische kracht die Joegoslavië als geheel eens was.

Resultaat

Het resultaat valt echter niet te ontkennen. Zoals eerder vermeld, is de internationale media-aandacht die het sportevenement heeft verzameld, het eerste echte internationale geluid dat de situatie in Joegoslavië maakte. Voordat dit geval van voetbalgeweld veroordeeld wordt, en de fans afgedaan worden als onruststokers of hooligans, is het van essentieel belang om het grotere plaatje in ogenschouw te nemen. Hoewel het middel voor het statement niet subtiel mag zijn, is de situatie zodoende wel onder een vergrootglas gekomen. Het vergrootglas, dat het zo hard nodig had. Dit is een schoolvoorbeeld van hoe politiek en sport elkaar kunnen beïnvloeden, en hoe sport de politiek kan veranderen. Kroatië is dit jaar zeggen en schrijven zeventien jaar onafhankelijk, en floreert nog steeds op economisch gebied, vooral door het onaflatende toerisme. Zonder Boban was dat wellicht nooit gebeurd.

Academische bronnen

  1.     Vrcan, Srdjan, The Curious Drama of the President of a Republic Versus a Football Fan Tribe: A Symptomatic Case in the Post-communist Transition in Croatia. International Review for the Sociology of Sport, March 2002, 37: 59-77
  2. Zimmerman, Warren. Last Ambassador – A Memoir of the Collapse of Yugoslavia. 74 Foreign Aff. 2 (1995)
  3. Grandits, Hannes and Leuthoff, Carolin. Discourses, actors, violence: the organization of war-escalation in the Krajina region of Croatia 1990-91. In: Potentials of disorder, Manchester University Press, 2003.
  4. Sack, Allen L. and Suster, Zeljan. Soccer and Croatian Nationalism: A Prelude to War. Journal of Sport and Social Issues, Aug 01, 2000. 24: 305-320.

About Gino van Montfort

Gino is hoofdredacteur en mede-oprichter van Catenaccio. Hij is al van kinds af aan voor Feyenoord, maar laat in zijn artikelen vooral een merkwaardige interesse zien in clubs, spelers en verhalen uit Zuid-Amerika. Oh, en nu Feyenoord het wat minder doet, hoor je hem vooral over zijn andere grote liefde: Real Madrid. Volg Gino op Twitter | Meer artikelen van Gino