Tactische analyse: Barcelona heeft geen vleugels meer

Op een mooie herfstavond in de Amsterdam Arena leek vorig jaar de tijd plots twintig jaar teruggedraaid. Een jeugdig Ajax legde het beste clubteam van het afgelopen decennium een helft lang zijn wil op. Barcelona werd met eigen middelen verslagen: 2-1. Even leek de zo gewenste terugkeer aan de Europese top geen utopie meer voor de Amsterdammers. De droom om te overwinteren in de Champions League sneuvelde uiteindelijk in Milaan. De zege van vorig seizoen geeft Ajax opnieuw de hoop op een goed resultaat, maar Barcelona is in een jaar tijd flink veranderd.

Guardiola

Om het huidige Barcelona te begrijpen, moeten we een kleine sprong maken in de tijd. Terug naar het tijdperk (2008-12) dat Pep Guardiola de scepter zwaaide in de Catalaanse hoofdstad en van Barça een schier onverslaanbare ploeg maakte. Hij stuurde zijn elftal meestal het veld op in een 4-3-3 formatie met de punt naar achteren, met Lionel Messi als valse spits. De Argentijn zakte continu in naar het middenveld, waardoor een operationele ruimte ontstond voor de centrale verdedigers van de tegenstander.

Het Barcelona dat in 2011 de Champions League won. Lionel Messi functioneert als valse spits en de flanken zijn altijd bezet.

Het Barcelona dat in 2011 de Champions League won. Lionel Messi functioneert als valse spits en de flanken zijn altijd bezet.

Deze ruimte werd nog eens extra groot gemaakt door de twee diepe flankspelers, die het veld zowel in de lengte als in de breedte groter maakten. Door dit concept slaagde Barcelona er vaak in om Messi met zijn gezicht naar het doel vrij te spelen in de as van het veld. Gecombineerd met de individuele kwaliteit van de Argentijnse aanvaller leverde dat een gigantische doelpuntenproductie op.

Als Barcelona de bal niet had, dan probeerde het deze zo snel mogelijk terug te veroveren. Daarvoor gebruikten de Catalanen het principe van counterpressing. Een tegenstander heeft vaak veel energie verspeeld om de bal te veroveren, als je dus meteen na balverlies collectief druk zet, dan is de kans groot dat je de bal direct weer terugwint. Guardiola instrueerde zijn ploeg om de bal bij voorkeur binnen vijf seconden terug te veroveren. Het bleek een ongekend succes.

Deze vorm van pressing gecombineerd met het goede positiespel en de individuele kwaliteit van met name Messi maakte van Barcelona een bijzonder succesvol elftal. Maar het succes kende ook zijn keerzijde. Door Messi steeds meer centraal te stellen in het spelconcept had Guardiola zijn eigen monster gecreëerd: zijn team werd te afhankelijk van de doelpunten van de Argentijn. Bovendien liep spelmaker Xavi tegen zijn fysieke limieten op. De succestrainer stapte doodvermoeid op en zag hoe zijn voormalig assistent Tito Villanova een jaar lang de pijnlijke beslissingen uitstelde. Bovendien verslofte onder Villanova de counterpressing, wat resulteerde in veertig tegendoelpunten in de competitie.

Pas toen Gerardo Tata Martino vorig seizoen werd aangesteld als trainer, schudde de boel in Barcelona weer op. De Argentijnse oefenmeester liet de Catalanen directer spelen, hield meer mensen achter de bal om counters te voorkomen en liet zijn team regelmatig verder inzakken, om vervolgens van de ontstane ruimte te profiteren. Dat leverde minder balbezit op dan in de drie voorgaande seizoenen (nog steeds 63,7% gemiddeld), maar veel belangrijker: meer schoten en meer goals uit counters (alleen in La Liga al tien). Bovendien was de verandering van speelstijl goed in defensief opzicht. Ondanks een blessuregolf in de verdediging nam het aantal tegendoelpunten namelijk met zeven af. Toch slaagde ook hij er niet in Barcelona weer op zijn oude niveau te krijgen.

Luis Enrique

Onder Luis Enrique, die deze zomer werd aangesteld als hoofdtrainer worden de basisprincipes van de Barcelona-stijl weer in ere hersteld. Het Catalaanse spel is weer op positiespel, pressing en balbezit gebaseerd. Toch wil dit niet zeggen dat Lucho klakkeloos de ideeën van het Guardiola-tijdperk over heeft genomen. Hij heeft duidelijk een eigen draai gegeven aan de Barcelona-filosofie. Barcelona heeft sinds Enrique aan het roer staat namelijk geen vleugels meer. De ‘buitenspelers’ – vaak Neymar en Munir El Haddadi – hebben geen kalk aan de schoenen, maar fungeren in feite als centrumspitsen. Hierdoor schuift Lionel Messi wat naar achteren in een meer dienende rol, wat geïllustreerd wordt door de zeven assists die hij deze jaargang al gaf.

Het huidige Barcelona. De 'buitenspelers' staan vrijwel continu in het centrum en de backs komen ver op. Lionel Messi is meer een aanvallende middenvelder dan een spits.

Het huidige Barcelona. De ‘buitenspelers’ staan vrijwel continu in het centrum en de backs komen ver op. Lionel Messi is meer een aanvallende middenvelder dan een spits.

Het klassieke idee is dat het veld bij balbezit zo groot mogelijk gemaakt moet worden, maar die logica gaat niet noodzakelijk op voor Barcelona, dat spelers heeft die uitstekend zijn in de kleine ruimte. Bovendien geeft deze veldbezetting Enrique de mogelijkheid om Messi, Neymar én Luis Suarez op de plaats te zetten waar ze het gevaarlijkst zijn: in de as van het veld.

Het grootste voordeel van de nieuwe veldbezetting ligt echter bij balverlies. Doordat Barcelona als het de bal heeft al heel erg compact staat, kan het bij balverlies onmiddellijk met veel mensen druk zetten en de tegenstander tot fouten dwingen. De onderlinge afstanden zijn immers kleiner dan voorheen. Dit is een van de grootste wapens van het nieuwe Barcelona. Ze veroveren de bal dichtbij het doel van de tegenstander en stomen dan gelijk door naar het vijandelijk doel.

Balbezit

In de opbouw speelt Barcelona nog steeds zijn oude vertrouwde spelletje. De centrale verdedigers maken het veld breed en defensieve middenvelder Sergio Busquets zakt indien nodig uit om een extra afspeelmogelijkheid te bieden. De backs schuiven ver door, met als voornaamste doel de buitenspelers van de tegenstander terug te dringen en zo de overtalsituatie in het centrum uit te kunnen spelen. Wanneer die opzet slaagt, wordt zo snel mogelijk het middenveld aangespeeld en kan de omsingeling van de tegenstander beginnen.

Vervolgens bestaat het aanvalsspel uit twee componenten. Allereerst probeert Barcelona de tegenstander kapot te spelen met combinaties door het centrum, waar het vijf spelers heeft staan van wereldklasse. Doordat Neymar en Munir al in de as van het veld staan, dreigt continu het gevaar dat zij met een steekbal alleen voor de keeper gezet worden. Als de tegenstander ver teruggedrongen wordt, kan Messi daarnaast nog altijd met een individuele actie het verschil maken.

Via de zijkanten komt er ook dreiging als backs Dani Alves en Jordi Alba – die aanvallender spelen dan ooit – mee naar voren trekken. Na Messi en Xavi is Alves het vaakst de aangever bij een schot van Barcelona, terwijl ook Alba al zes kansen inleidde. Daarnaast zorgen zij ervoor dat de Catalanen ruimte in het centrum krijgen. Als de bal vanaf de flanken teruggebracht wordt naar de as, ligt er vaak ineens meer ruimte doordat de tegenstander gekanteld is.

Storen

Het vroeg verstoren van de opbouw van Barcelona was vorig seizoen de basis voor de overwinning van Ajax in Amsterdam. Ajax maakte daarbij gebruik van een variant op de gebruikelijke strategie. Normaal gesproken zet de Nederlandse landskampioen druk door de drie aanvallers een verdediger te laten dekken en vervolgens een middenvelder door te schuiven. Tegen Barcelona liet trainer Frank de Boer zijn buitenspelers naar binnen dekken, om vervolgens de twee aanvallende middenvelders door te schuiven.

Ajax zet druk tegen Barcelona. Thulani Serero jaagt verdedigende middenvelder Alex Song op en Davy Klaassen dekt door op Javier Mascherano. Buitenspelers Lasse Schöne en Viktor Fischer volgen niet hun backs, maar knijpen om een pass naar Xavi of Andrés Iniesta onmogelijk te maken.

Ajax zet druk tegen Barcelona. Thulani Serero jaagt verdedigende middenvelder Alex Song op en Davy Klaassen dekt door op Javier Mascherano. Buitenspelers Lasse Schöne en Viktor Fischer volgen niet hun backs, maar knijpen om een pass naar Xavi of Andrés Iniesta onmogelijk te maken.

Door deze manier van pressing maakte Ajax het nagenoeg onmogelijk voor Barcelona om door het centrum te spelen. De Catalanen werden vaak gedwongen de vleugelbacks aan te spelen. Voor Ajax was dat het signaal om met het gehele elftal druk de geven aan die kant van het veld, vaak met balwinst tot gevolg.

Linksback Martín Montoya ontvangt de bal en wordt direct onder druk gezet. Barcelona moet terug en verspeelt uiteindelijk de bal.

Linksback Martín Montoya ontvangt de bal en wordt direct onder druk gezet. Barcelona moet terug en verspeelt uiteindelijk de bal.

Doordat Barcelona tegenwoordig op een andere manier speelt, is niet verstandig om exact op dezelfde manier druk te zetten. Ajax moet namelijk uit balbezit veel compacter spelen om te voorkomen dat Barcelona door het centrum – waar het veel spelers heeft staan – toeslaat. De rol van de verdedigende middenvelder wordt daarbij cruciaal. Deze speler – waarschijnlijk Niki Zimling – moet er voor zorgen dat Ajax bij de pressing continu een extra defensieve kracht in het centrum overhoudt, om een direct duel met de behendige aanvallers te voorkomen en de ruimte voor een steekbal weg te nemen.

PSG dwingt Barcelona met pressing tot balverlies. Backs Gregory van der Wiel en Maxwell staan centraal opgesteld, waardoor Thiago Motta kan participeren in het druk zetten. Op de rechterflank van Barcelona is geen speler te vinden.

PSG dwingt Barcelona met pressing tot balverlies. Backs Gregory van der Wiel en Maxwell staan centraal opgesteld, waardoor Thiago Motta kan participeren in het druk zetten. Op de rechterflank van Barcelona is geen speler te vinden.

Wat dat betreft kan Paris-Saint Germain als voorbeeld dienen. De Fransen wisselden enkele weken terug met succes (3-2 winst) fases van pressing af met gegroepeerd inzakken. In de eerste situatie sloten de backs het centrum af, waardoor verdedigende middenvelder Thiago Motta door kon dekken. Pas als Barcelona een back diep de helft van PSG aanspeelde, stapte een van de backs van het Franse elftal uit, waardoor het centrum goed beschermd bleef. Als de Fransen inzakten, pakte spits Javier Pastore Busquets op, waardoor Barcelona geen overtalsituatie meer had op het middenveld.

Counterpressing

Uit balbezit is Barcelona dit seizoen weer de kampioen van de counterpressing. Op het moment dat de Catalanen de bal verspelen, staan er zoveel mensen in het centrum dat het kinderlijk eenvoudig is om deze snel weer terug te veroveren. Vervolgens staat de defensie van de tegenstander even uit de organisatie en volgt vaak een doelkans. Bovendien worden counters in de kiem gesmoord, wat verklaard dat Barcelona dit seizoen nog geen enkele tegentreffer kreeg in de competitie.

Barcelona verspeelt tegen Athletic Bilbao de bal in de as van het veld en zet direct druk.   Vanwege de vele spelers die Barcelona in het centrum heeft staan, levert dat direct weer balwinst op.

Barcelona verspeelt tegen Athletic Bilbao de bal in de as van het veld en zet direct druk. Vanwege de vele spelers die Barcelona in het centrum heeft staan, levert dat direct weer balwinst op.

Ajax gaat graag in de opbouw met de centrale verdedigers zo ver mogelijk uit elkaar staan, maar dat is zeer onverstandig om te doen tegen dit Barcelona. Als je dan namelijk de bal verspeelt – zoals afgelopen zaterdag bijvoorbeeld regelmatig gebeurde tegen FC Twente – ligt namelijk het centrum volledig open en dat is vragen om tegendoelpunten.

In balbezit kan Ajax daarom het beste twee tactieken afwisselen. Wanneer mogelijk moet Ajax gewoon verzorgd opbouwen. Daarvoor is het cruciaal om zo snel als het kan een wisselpass te geven richting een opkomende back. Als dat lukt, moeten de aanvallende middenvelders van Barcelona (de dynamische aankoop Ivan Rakitic en Andrés Iniesta) naar de buitenkant uitstappen en ontstaat er plots ruimte om te voetballen. Wanneer de opbouw onmogelijk gemaakt wordt, kan spits Kolbeinn Sigthórsson uitwijken naar de rechterflank om daar een luchtduel aan te gaan. Vanuit de tweede bal kunnen de Amsterdammers vervolgens proberen tot voetballen te komen.

Standaardsituaties

De grootste kansen voor Ajax liggen misschien wel bij standaardsituaties. Twee van de drie tegendoelpunten van Barcelona dit seizoen kwamen namelijk voort uit dode spelmomenten. De Catalanen hebben weinig lengte in de ploeg en de doelman in de Champions League – Marc-André ter Stegen – is ook niet bepaald een held bij hoge ballen. Indraaiende vrije trappen leveren zelfs vanaf grote afstand paniek op in de Catalaanse defensie.

De vier omcirkelde spelers van Barcelona dekken een bepaalde zone af. De rest van de spelers in beeld dekken een specifiek speler. Twee aanvallers blijven voorin.

De vier omcirkelde spelers van Barcelona dekken een bepaalde zone af. De rest van de spelers in beeld dekken een specifiek speler. Twee aanvallers blijven voorin.

Bij corners kiest Barcelona voor een combinatie van zone- en mandekking. Allereerst blijven twee aanvallers – waaronder Lionel Messi – voorin om de tegenstander te dwingen drie man achterin te houden. Vervolgens verdedigen drie spelers het doelgebied en anticipeert een vierde op een eventuele afvallende bal. De overige vier verdedigers staan in de mandekking op de beste koppers van de tegenstander. Als gevolg van deze strategie kon de kleine Marco Verratti (1,65 meter) geheel vrijstaand bij de tweede paal een corner inkoppen. Ook voor de mindere koppers van Ajax komen er vanavond kansen, aangezien zij totaal ongedekt worden gelaten.

Conclusie

Het wordt voor Ajax een hels karwei een resultaat te behalen tegen dit Barcelona. Zaterdag kwamen opnieuw de tekortkomingen van de Amsterdammers aan het licht en als Ajax op diezelfde manier gaat spelen in Camp Nou, dan wacht Barcelona een makkelijke avond. Doordat de Catalanen geen vleugels meer hebben, domineren ze meer dan ooit het centrum en dus is het cruciaal dat het team van De Boer bijzonder compact speelt. Anders slaat Barcelona genadeloos toe.

Als de Amsterdammers erin slagen het veld klein te maken en risico’s vermijden in de opbouw, dan is een stunt niet geheel uitgesloten. Dit Barcelona vindt het namelijk nog steeds niet prettig om onder druk gezet te worden en is bovendien kwetsbaar bij standaardsituaties.

Artikel geschreven door Pieter Zwart en Nikos Overheul

Statistieken via Opta Sports en WhoScored.

About Pieter Zwart

Pieter is naast eindredacteur bij Catenaccio ook bureauredacteur bij Voetbal International. Hij is al vanaf het begin betrokken bij Catenaccio. Pieter richt zich vooral op financiële en tactische analyses, maar schrijft ook andere onderzoeksartikelen. Volg Pieter op Twitter | Meer artikelen van Pieter