Analyse Ajax-crisis: Plan Cruijff heeft zichzelf ten gronde gericht

Het is weer ouderwets crisis bij Ajax, maar voor de achteloze voetbalvolger was er deze week geen touw vast te knopen aan de zich snel opvolgende gebeurtenissen. Sinds de aandeelhoudersvergadering van afgelopen vrijdag is er een nieuwe organisatiestructuur van kracht, die de chaos alleen maar groter dreigt te maken. Catenaccio ontrafelt de situatie bij Ajax, die veel gekker blijkt dan je als buitenstaander kunt verzinnen.

Het festijn begon op maandag met een column van Johan Cruijff, die stelde dat er niet zoiets bestaat als Plan Cruijff. Nog diezelfde dag werd hoofd opleidingen Wim Jonk de wacht aangezegd. Woensdag kwam hij met zijn verdediging in De Telegraaf: ‘Ik wilde alleen maar Plan Cruijff uitvoeren, niets meer en niets minder.’ Cruijff zelf volgde een dag later met woorden van dezelfde strekking. ‘Dit is een bom onder het plan.’ Een idee dat volgens hem ook Plan Van der Veen, Plan Michels of Plan Ajax genoemd mocht worden, wat hij in zijn warrige column op maandag ook al duidelijk wilde maken.

Vrijdag volgde in aanloop naar de aandeelhoudersvergadering de openbaarmaking van Rapport Ling op de site van De Telegraaf. De voormalig rechtsbuiten laat geen spaan heel van de beslissingsprocessen binnen het technisch hart. Zijn rapport leest als een tragikomedie en laat pijnlijk zien dat amateurisme nog steeds dagelijkse realiteit is in de voetbalwereld.

Johan Cruijff zag deze week zijn invloed op Ajax gemarginaliseerd worden.

Johan Cruijff zag deze week zijn invloed op Ajax gemarginaliseerd worden.

Onduidelijkheid

Het beeld dat in Rapport Ling van Ajax naar buiten komt, is dat van onduidelijkheid en chaos. Niemand weet waar hij aan toe is. Dat begint al met het benoemen van de pijlers van Plan Cruijff. De Telegraaf benoemde er vijf in gesprek met Johan Cruijff, in het Rapport Ling zijn het er vier. Om de verwarring nog wat groter te maken, noemde hoofd opleidingen Wim Jonk er eerder deze maand in gesprek met de NOS ook vier. Van de punten die Cruijff noemde, sloeg hij over dat de club geleid werd door een technisch hart met ex-voetballers. Ling repte op zijn beurt niet van de samenwerkingen die Ajax zou moeten aangaan, op nationaal en internationaal gebied. Zijn Slowaakse AS Trencin was tot voor kort een van de clubs waarmee de Amsterdammers samenwerkten.

De contracten van Frank de Boer, Marc Overmars, Dennis Bergkamp en Wim Jonk zijn ook een bron van onrust. Zo zit Overmars volgens zijn eigen contract niet in het technisch hart, maar schuift hij in de praktijk wél aan. Om de verwarring nog wat groter te maken wordt hij wél geacht leiding te geven aan het technisch hart (waar hij dus niet in zit) en moet hij als verbindingsman fungeren tussen het technisch hart en de directie. Daarnaast moet Overmars het technisch hart ook nog vertegenwoordigen. De Boer zit volgens zijn contract niet in het technisch hart, wat strookt met zijn eigen mening over deze kwestie. Bergkamp vindt echter dat De Boer wél in het technisch hart zit. Bergkamp, op zijn beurt, moet volgens zijn contract ‘rapporteren aan de hoofdtrainer’. Ling concludeert over de verhouding tussen Bergkamp en De Boer. ‘Het lijkt er dus op dat beide heren elkaars leidinggevenden zijn.’ Een zinsnede die duidelijk maakt hoe slordig de contracten zijn opgesteld. Van een logische organisatie van het technisch beleid is geen sprake, waardoor problemen onvermijdelijk zijn.

Een van de kernproblemen van de ex-voetballers is hun allergie voor papier. Om wat meer structuur aan te brengen in de trainingen, richtte de opleiding anderhalf jaar geleden de afdeling methodologie op. Hier moesten de Cruijffiaanse spelprincipes verder uitgewerkt worden, en vervolgens omgezet in concrete trainingsvormen. Zo zou een rode draad gecreëerd worden, waar jeugdtrainers zich aan kunnen vasthouden. In Spanje en Portugal is een afdeling methodologie al jaren gemeengoed, maar bij Ajax stuitte het op veel weerstand. Trainen vereist fingerspitzengefühl, dat kun je niet op papier vangen, werd er gesteld.

De weerstand van de ex-voetballers tegen papier komt ook naar voren komt in Rapport Ling. ‘Het wekelijkse scoutingsoverleg is onprofessioneel’, staat er geschreven. ‘Er zijn geen agenda’s en zeer magere actielijsten in plaats van serieuze notulen.’ Ling concludeerde bovendien dat er geen notulen, besluitenlijsten en onderbouwingen zijn van de vergaderingen van het technisch hart. Agenda’s werden bij dat overleg pas onlangs ingevoerd. Tel daarbij op dat verschillende spelers gehaald zijn buiten het technisch hart om of door communicatie per SMS en het is glashelder dat er van professionele besluitvorming geen sprake is bij de Amsterdammers.

Bevoegdheden

Een mismatch tussen taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden ligt ten grondslag aan het chaotische beslissingsproces. Zo is niet duidelijk wie er verantwoordelijk en bevoegd is voor de volgende zaken:

  1. Aan- en verkoopbeleid
  2. Sportieve resultaten
  3. Selectiebeleid
  4. Speelwijze
  5. Selecteren, beoordelen, aanstellen en ontslaan staf van het eerste, Jong Ajax en de jeugdopleiding

Daarmee is een groot deel van het technisch beleid een grijs gebied voor wat betreft verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Daar komt nog bij dat niet op papier staat hoe het beslissingsproces binnen het technisch hart zou moeten verlopen, waardoor iedereen hier zijn eigen interpretatie aan kan geven. Om de wanorde nog wat groter te maken blijkt dat Jonk verantwoordelijk is voor de jeugdopleiding, maar dat Overmars leiding moet geven aan De Toekomst.

In de praktijk leidde dit tot de situatie dat er in het technisch hart vooral gesproken werd over wissewasjes in de opleiding. Terwijl het eerste elftal naar de eindstreep strompelde en steeds duidelijker werd dat het aankoopbeleid niet functioneerde, werd bij het wekelijkse overleg van de technische mensen vooral gesproken over vakantie-uren van jeugdtrainers, Derk de Kloet en Rick Menick. Jonk oordeelde dat De Kloet niet functioneerde, maar Bergkamp ging lange tijd voor het beëindigen van zijn dienstverband liggen. Over Menick waren de opleiders wél tevreden, maar De Boer, Bergkamp en Overmars besloten hem weg te sturen. Een toelichting op dit besluit bleef uit.

Poppetjes

Duidelijk wordt ook dat het disfunctioneren van het technisch hart niet alleen verklaard kan worden door de structuur, maar dat ook de poppetjes gefaald hebben. Johan Cruijff heeft gedacht dat ex-voetballers een streepje voor hadden als bestuurders, maar in de praktijk blijken de meeste oudgedienden in hun nieuwe rol niet te functioneren.

Jonk2

Wim Jonk heeft daarvoor de rekening gepresenteerd gekregen. De Volendammer krijgt het verwijt slecht te communiceren. Om aan dit punt te werken heeft Jonk een communicatiecoach in de arm genomen, maar blijkbaar heeft dat niet het door anderen gewenste resultaat opgeleverd. Als reden voor zijn naderende vertrek wordt aangevoerd dat hij niet meer aanschuift bij het technisch hart-overleg. De opleider meent dat dit geen zin had zonder duidelijk vastgelegde verantwoordelijkheden, bevoegdheden en beslissingsprocessen, maar daar denkt de directie duidelijk anders over. Opvallend is dat zelfs de mensen die Jonk hebben weggestuurd zijn vakmanschap prijzen.

Het inhoudelijk functioneren van Marc Overmars is met meer twijfels omringd. De commissarissen vertelden vrijdag dat de kersverse directeur spelersbeleid in een ‘leerproces’ zit. Uit het Rapport Ling blijkt wat daarmee bedoeld wordt. Overmars telt miljoenen neer voor spelers die niet gescout zijn, kent jeugdtrainers niet bij naam als hij functioneringsgesprekken moet voeren en faalt in het leidinggeven aan zowel het technisch hart als de scouting. Bovendien is hij eindverantwoordelijk voor een verliesgevend aankoopbeleid en heeft het vermeend toebedelen van klussen aan familieleden en kennissen tot vraagtekens geleid. Het mag met deze voorgeschiedenis een klein wonder genoemd worden dat Overmars doodleuk een nieuwe rol heeft gekregen in de directie.

De rol van Dennis Bergkamp binnen het technisch hart is eveneens opvallend. Zo moet hij volgens zijn contract de kwaliteit van de scouting bewaken, waaraan hij een creatieve invulling geeft. Bergkamp zegt namelijk in een overleg dat de mening van scouts er voor hem steeds minder toe doet. ‘Er moeten nog wel rapporten gemaakt worden, dat verwacht de raad van commissarissen, dus de scouting blijft wel nodig.’ Volgens het Plan Cruijff moet Bergkamp een verbindingsman zijn tussen de opleiding en het eerste elftal, maar in de praktijk komt niets van die rol terecht. Zo is het aantal jeugdwedstrijden dat hij de afgelopen twee jaar gezien heeft op de vingers van één hand te tellen. Bergkamp werd bovendien wekelijks uitgenodigd voor het overleg op De Toekomst, maar kwam zonder opgave van reden keer op keer niet opdagen. Als enige wijst Bergkamp een schuldige aan voor de problemen in het technisch hart: Jonk.

Frank de Boer komt er nog het beste vanaf. Hij heeft als enige met niemand in het technisch hart een verstoorde relatie en geniet krediet vanwege de vier landstitels die hij als trainer in de afgelopen vijf jaar behaalde. Toch is De Boer ook hoofdverantwoordelijk voor het vaak weinig attractieve spel van het eerste elftal en heeft hij een belangrijke stem gehad in het falende aankoopbeleid.

In de media lijken vooral de raad van commissarissen en de bestuursraad de zwarte piet toegespeeld te krijgen voor de ontstane chaos, aangezien zij vergeten zijn heldere spelregels op te stellen. Afgelopen zomer is algemeen directeur Michael Kinsbergen al gesneuveld vanwege het niet functionerende technisch hart, terwijl de voetbalkant van Ajax niet tot zijn takenpakket behoorde. Aan falend toezicht gaat in vrijwel alle gevallen falend beleid vooraf, maar de uitvoerders van het Plan Cruijff lijken vakkundig de dans te ontspringen.

Democratie

Gezien het voorgaande lijkt het niet heel erg onredelijk dat Jonk heeft aangedrongen op aansluitende verantwoordelijkheden en bevoegdheden, alvorens aan te sluiten bij het overleg. Tegelijkertijd kan geconcludeerd worden dat het luiden van de noodklok een averechts effect gehad heeft. De toon van de boodschap van Jonk joeg de anderen in het technisch hart dusdanig tegen hem in het harnas, dat Ajax deze week concludeerde dat er van een werkbare situatie geen sprake meer was. Goed leiderschap vereist ook communicatie en Jonk kon zijn boodschap niet laten landen bij de anderen, was de strekking van het relaas.

Daarmee raakt de situatie bij Ajax aan een klassiek vraagstuk. Met een technisch hart kozen de Amsterdammers immers voor een democratisch besluitvormingsprincipe. Het technisch hart is verantwoordelijk voor de overige pijlers (attractief spel, focus op individueel opleiden, gericht aankoopbeleid en samenwerkingen met andere clubs) van het Plan Cruijff, die volgens Jonk en Cruijff niet nageleefd zijn. Als we de analogie doortrekken, dan zijn de pijlers de grondwet van Ajax. In deze mini-samenleving van vier man zegt Jonk tegen De Boer, Bergkamp en Overmars dat zij de grondwet niet naleven. Het verweer van het trio is dat nu eenmaal afgesproken is dat er democratisch besloten is om de grondwet te wijzigen of anders te interpreteren. Dit kan binnen de grenzen van diezelfde grondwet, dus wat is eigenlijk het probleem? Stem gewoon vrolijk mee of zoek een samenleving die je beter bevalt dan deze.

Als Plan Cruijff via het democratisch besluitvormingsprincipe van Plan Cruijff op een andere manier geïnterpreteerd wordt, is het dan nog Plan Cruijff? De aandeelhoudersvergadering draaide vrijdagmiddag eigenlijk voortdurend om dit thema heen en het antwoord van de bestuurders was glashelder: dit is nog steeds Plan Cruijff. Daar denken Cruijff en Jonk heel anders over.

Angst

Het Rapport Ling had uiteindelijk uitsluitsel moeten bieden op de vraag of Plan Cruijff op de juiste manier werd toegepast, maar zover is het niet gekomen. Nog voordat de adviseur kon beginnen aan het tweede en derde deel van zijn rapport, werd duidelijk dat de raad van commissarissen niet meer zat te wachten op zijn conclusies. Het geeft te denken dat de eigenaar van AS Trencin ook al geen volledige medewerking kreeg voor het deel dat vrijdag is uitgelekt. Officiële cijfers van transfers werden niet gegeven, niet alle scoutingsverslagen werden openbaar gemaakt en het contact dat Ling had met de hoofdrolspelers (op Jonk na) was summier. Het is niet bekend wat de reden hiervoor is: wilden de anderen niet praten of zocht Ling überhaupt geen contact met ze?

Het lijkt er sterk op dat de commissarissen van Ajax angst hadden voor de aanbevelingen van Ling. Dat begon al met de geheimhoudingsclausule die de 59-jarige ex-voetballer moest tekenen toen hij begon met zijn opdracht. Deze afspraak maakte het voor president-commissaris Hans Wijers mogelijk om Ling doodleuk te bedanken voor zijn adviezen, nadat Wijers een organisatiestructuur had voorgesteld die haaks stond op het advies in Rapport Ling. Op de aandeelhoudersvergadering van vrijdag werd dit model definitief ingevoerd. Tevens werd de indruk gewekt dat Ling zijn gehele opdracht had afgerond, terwijl dit niet het geval is. Wijers heeft op deze manier zijn eigen oplossing proberen te verkopen onder de naam van Ling, die op voorspraak van Cruijff is binnengekomen.

Lingorganogram

De door Tscheu La Ling gepresenteerde Optie B versus het technisch hart dat president-commissaris Hans Wijers vrijdag door de aandeelhoudersvergadering loodste. De enige overeenkomst is dat de hoofdtrainer in beide modellen in het technisch hart zit.

Ling presenteerde drie opties voor de inrichting van de organisatiestructuur. Hij zag het meeste heil in ‘Optie B’, wat inhield dat het technisch hart moest bestaan uit de directeur opleidingen, directeur betaald voetbal en de hoofdtrainer. Voor de assistent-coach was geen plaats meer in dit model. Op deze oplossing viel inhoudelijk nog wél het een en ander af te dingen. Zo beschouwde Ling het als een probleem dat Jonk als hoofd opleidingen zou moeten rapporteren aan een directielid, maar was dit volgens hem geen halszaak in het geval van de hoofdtrainer. Dat betekent dat het technisch hart zou bestaan uit twee personen met een directietitel en een derde zonder. Deze moet bovendien rapporteren aan één van de directieleden in het technisch hart. Er zijn argumenten denkbaar om deze constructie te verdedigen, maar deze toelichting ontbreekt in het rapport. Toch slaagde Ling er wél in het belangrijkste probleem op te lossen: het matchen van bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Deze weeffout zette de verhoudingen binnen het technisch hart immers van jongs af aan op scherp en die spanning zou door de oplossing van Ling voor een groot deel weggenomen zijn.

In het organisatiemodel dat vrijdag door de aandeelhouders is goedgekeurd, zijn de problemen alleen maar erger geworden. Het hoofd jeugdopleidingen krijgt alleen nog maar bevoegdheden voor de beslissingen over het selectiebeleid van de onder- en middenbouw. Wanneer talenten op vijftien- of zestienjarige leeftijd de stap maken naar de B1 bepaalt ineens het technisch hart als geheel of zij bij Ajax kunnen blijven. Het hoofd van de opleiding heeft geen zeggenschap over zijn eigen personeelsbeleid. Dit is wél zijn taak, maar hier is geen bevoegdheid voor. Daarnaast is bepaald dat de speelwijze van het eerste elftal ook doorgevoerd moest worden in de opleiding. De tactiek van Frank de Boer wordt in dat geval dus gekopieerd naar de A1 en de overige elftallen. De verantwoordelijke man van de jeugd moet in het technisch hart gaan opboksen tegen vier anderen, die zich primair bezighouden met het eerste elftal. Twee daarvan hebben een directietitel. Wat de exacte rol van de assistent-trainer in het technisch hart is, blijft onduidelijk.

Randvoorwaarden

In de structuur die vrijdag goedgekeurd is op de aandeelhoudersvergadering is er geen heldere verdeling tussen taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Er is geen duidelijk onderscheid tussen zelfstandige en gezamenlijke bevoegdheden: alles lijkt gezamenlijk, wat in de praktijk onwerkbaar is. Er is geen directe verbinding in het technisch hart tussen eerste elftal en opleiding, de rapportagelijnen voor TH-leden zijn niet duidelijk en de verhouding tussen het technisch hart en de directie is niet uitgewerkt. Ook van een maximale integratie tussen het technisch hart en de directie is geen sprake.

Dat er een hoofd van het technisch hart werd aangesteld, mag betiteld worden als de ‘Romeinse oplossing’. Het Romeinse rijk werd in principe op democratische wijze bestuurd, maar in tijden van crisis werd er iemand tot dictator benoemd, die los van het senaat besluiten kon nemen tot het land in rustiger vaarwater gebracht werd. Bij Ajax heeft Edwin van der Sar die taak toebedeeld gekregen. Hij is officieel geen onderdeel van het technisch hart, maar zit nu wél de vergaderingen voor. Bovendien kan hij als hoofd van het technisch hart ook beslissingen nemen die niet goedgekeurd zijn door de leden van dat bestuursorgaan. Van der Sar moet op die manier binnen een jaar de boel weer op de rails krijgen. Het is bijzonder dat de commissarissen Van der Sar geschikt achten voor deze rol, aangezien hij nog niet rijp genoeg bevonden werd voor de functie van algemeen directeur en nooit eerder een leidinggevende, technische functie bekleedde. Bovendien komt een hoofd van het technisch hart niet voor in Plan Cruijff.

Deze ‘Romeinse oplossing’ werd door Ajax uitgewerkt en het blijkt dat taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden tot op de dag van vandaag dwars door elkaar lopen. Verantwoordelijkheden worden door de directie zelfs niet benoemd, waardoor de leden van het technisch hart daar slechts naar kunnen gissen. Taken en bevoegdheden zijn wat duidelijker, maar ook hier is geen honderd procent zekerheid over.

Taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden:

*TH=Technisch Hart, HT=Hoofdtrainer, AT=Assistent-trainer, HJO=Hoofd jeugdopleidingen, DS=Directeur Spelersbeleid, HTH=Hoofd Technisch Hart.

*TH=Technisch Hart, HT=Hoofdtrainer, AT=Assistent-trainer, HJO=Hoofd jeugdopleidingen, DS=Directeur Spelersbeleid, HTH=Hoofd Technisch Hart.

Het was een recept voor nieuwe ellende en onrust, die met het naderende vertrek van Jonk dan ook snel volgde. Dat Wijers op de aandeelhoudersvergadering opriep de rust te bewaren klonk nobel, maar de commissaris heeft de onrust zelf veroorzaakt met zijn onnavolgbare bestuursstructuur.

Het Plan Cruijff lijkt zichzelf ten gronde te hebben gericht: de pijler van de ex-voetballers die besluiten nemen op basis van een democratisch besluitingsprincipe is misbruikt als slagwapen om de andere pijlers omver te meppen. Het ironische is dat de mensen die hiervoor verantwoordelijk zijn allemaal zijn binnengekomen op de golven van de Cruijff-revolutie. Door de nieuwe organisatiestructuur is er van Plan Cruijff niet meer over dan een theekransje voor oud-spelers. En net als in een échte democratie kan alleen het publiek die beslissing terugdraaien.

Vond je dit artikel leuk? Overweeg dan eens om het artikel als bedankje aan de auteur aan te schaffen met de Blendleknop hieronder!

About Pieter Zwart

Pieter is naast eindredacteur bij Catenaccio ook bureauredacteur bij Voetbal International. Hij is al vanaf het begin betrokken bij Catenaccio. Pieter richt zich vooral op financiële en tactische analyses, maar schrijft ook andere onderzoeksartikelen. Volg Pieter op Twitter | Meer artikelen van Pieter